गोर बंजारा समाजाची कशिदाकारी आणि हस्तकला ही केवळ सजावट नसून ती या संस्कृतीची खरी ओळख आहे. ही कला प्रामुख्याने स्त्रियांद्वारे जोपासली जाते. या कलेची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

१. कशिदाकारी (Embroidery) आणि टाके

बंजारा कशिदाकारीमध्ये विविध प्रकारचे टाके वापरले जातात. यामध्ये 'कॅलवा', 'तेरा', आणि 'नाकरा' यांसारख्या पारंपरिक टाक्यांचा समावेश असतो. सुती कपड्यावर गडद रंगाच्या धाग्यांनी (विशेषतः लाल, पिवळा, निळा आणि हिरवा) हे काम केले जाते.

२. आरसे आणि कवड्यांचा वापर

या हस्तकलेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात आरसे (Abhla), कवड्या (Cowries), आणि नाणी यांचा वापर केला जातो.

• आरसे: वाईट नजरेपासून संरक्षण करण्यासाठी आणि सौंदर्यासाठी लावले जातात.

• कवड्या: समृद्धी आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचे प्रतीक मानल्या जातात.

३. भौमितिक रचना (Geometric Designs)

बंजारा भरतकामात त्रिकोण, चौकोन आणि वर्तुळ यांसारख्या भौमितिक आकारांचा वापर करून क्लिष्ट नक्षीकाम केले जाते. हे नक्षीकाम कपड्यांच्या काठावर (Border) प्रामुख्याने दिसून येते.

४. पोशाख आणि वस्तू

ही कला केवळ कपड्यांपुरती मर्यादित नाही. ती खालील वस्तूंमध्ये प्रामुख्याने दिसते:

• कांचळी (Kanchali): कशिदाकारी केलेला ब्लाउज.

• पेठिया (Pethia): भरतकाम केलेला घागरा.

• चँटिया (Chantia): ओढणी किंवा डोक्यावरचे वस्त्र.

• थैली आणि पाकीट: दैनंदिन वापराच्या पिशव्यांवरही हे उत्कृष्ट काम आढळते.

५. सांस्कृतिक महत्त्व

बंजारा हस्तकला ही त्या समाजाच्या कष्टकरी आणि भटक्या जीवनशैलीचे प्रतिबिंब आहे. आजच्या काळात या कलेला जागतिक स्तरावर 'जीआय टॅग' (GI Tag) आणि विशेष ओळख मिळाली असून, आधुनिक फॅशनमध्येही या पारंपारिक कशिदाकारीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात आहे.